Abstract
Mazkur o‘quv-metodik qo‘llanma umumta’lim maktablari o‘qituvchilari hamda shaxmat bo‘yicha murabbiylar va instruktorlar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ota-onalarga ham farzandlarini shaxmatga mustaqil oʻrgatishda foydalanish imkonini beradi. Qo‘llanmada “Shaxmatni oʻqitish nazariyasi va amaliyoti” fani darslarining mazmuni, tuzilishi, oʻquv va amaliy vositalari hamda oʻqitishni tashkil etish usullari yoritib berilgan. Unda oliy ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiya mutaxassislari tayyorlash jarayonida zarur boʻladigan kasbiy, nazariy, metodik va amaliy tayyorgarlik masalalari ham oʻz ifodasini topadi. Shuningdek, qo‘llanmada shaxmat tarixi va uning rivojlanishi, O‘zbekistonda shaxmat sportining taraqqiyoti va tarbiyaviy ahamiyati, shaxmat taxtasi hamda undagi figura (sipoh) turlari bilan tanishtirish, shaxmat oʻyinining ochilish, oʻrta va yakuniy bosqichlari, kombinatsiyalar va ularning paydo boʻlishi kabi masalalarga keng oʻrin berilgan. Unda amaliyotga oid zamonaviy yondoshuvlar va innovatsiyalar haqida ham to‘liq ma’lumotlar keltirilgan. Mazkur qo‘llanma jismoniy madaniyat ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha ta’lim olayotgan mutaxassislik talabalari uchun davlat ta’lim standartlari va o‘quv rejalariga muvofiq tayyorlangan.
Mazkur o‘quv qo‘llanma Termiz davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi Boboqulov Chori Urolovich tomonidan olib borilayotgan ilmiy izlanishlar mazmuni bilan hamohang bo‘lib, shaxmat o‘qitish nazariyasi va amaliyotini ta’lim jarayoniga joriy etish imkoniyatlarini o‘zida aks ettiradi. Unda bayon etilgan nazariy-metodik yondashuvlar, shaxmat mashg‘ulotlarini tashkil etishning pedagogik shart-sharoitlari hamda uning tarbiyaviy ahamiyatiga oid qarashlar ilmiy ish natijalarini amaliyotga tatbiq etishda qo‘llanishi mumkin. Qo‘llanma jismoniy madaniyat va sport sohasida mutaxassis tayyorlash samaradorligini oshirishga, shuningdek, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining aqliy qobiliyatlarini rivojlantirish jarayonida shaxmat o‘yinidan foydalanish bo‘yicha ilmiy-amaliy izlanishlarni boyitishga xizmat qiladi.
References
Asosiy adabiyotlar
1. Mirziyoyev, Sh. M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik — har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 104 b.
2. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. T:, ―O‘zbekiston. 2018. 29-b.
3. Mirziyoyev Sh.M O‘qituvchi va murabbiylar – yangi O‘zbekistonni barpo etishda katta kuch, tayanch va suyanchimizdir. O‘qituvchi va murabbiylar kuniga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi tabrigi,” Xalq so‘zi”, 2020-yil 1-oktyabr. № 207. (7709) 3-b.
4. Mirziyoyev, Sh. M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 464 b.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. 2021-yil 14-yanvardagi “Shaxmatni yanada rivojlantirish va ommaviylashtirish hamda shaxmatchilarni tayyorlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qarori, PQ-4954-son.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. 2022-yil 5-avgustdagi “Shaxmatni yanada ommalashtirish va rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” qarori, PQ-347-son.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. 2019-yil 20-fevraldagi “Yoshlarning intellektual va ijodiy salohiyatini rivojlantirish, iqtidorli bolalarni qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish maqsadida Prezident maktablarini ochish to‘g‘risida” qarori, PQ-4199-son.
8. Norboyev N.N. Shaxmat nazariyasi va metodikasi: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Yosh kuch, 2021. – 232 b.
9. Norboyev.N., Ximaydinov A. Shaxmat nazariyasi va amaliyoti. Darslik. Termiz davlat universiteti: 2022 y. – 445 bet.
10. Mamajonov D.A. Shaxmat nazariyasi va metodikasi: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 2023. – 188 b.
11. Qosimjonov R. Jahon shaxmat toji sohibi. Yangi asr Avlodi. -T.: 2015.-92b.
10. Mirbabayev M.I. Shaxmatni o‘qitish nazariyasi va amaliyoti: o‘quv qo‘llanma. - Toshkent, 2022. - 105 b.
11. Xoliqov U.Q, Qazaqbaev A.M, Qaypov N.A. Shaxmatni o‘qitish nazariyasi va amaliyoti: o‘quv-metodik qo‘llanma. - Nukus, 2025. - 192 b.
12. Muhiddinov M. Shaxmat: o‘quv qo‘llanma. 5-tuzatilgan va to‘ldirilgan nashri. “Sharq” nashriyoti, -Toshkent: 2007. - 352 b.
13. Xolmirzayev B.S, Asralxodjayev A, Nazarov S.U, Razzoqov A. Shaxmat: o‘quv qo‘llanma. - Toshkent: Umid Design, -2021. - 152 b.
14. Maxmudov A.X. va boshq. Shaxmat birinchi marotaba o‘rganuvchilar va umumta’lim maktablari uchun: o‘quv-metodik qo‘llanma. – Toshkent: Nodirabegim nashriyoti, - 2021. - 96 b.
15. Turdaliyev X. va boshq. FIDE shaxmat qoidalari: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Tafakkur avlodi, - 2021. - 48 b.
16. Xoliqov U.Q. Shaxmatni o‘qitish nazariyasi va amaliyoti: darslik. - Guliston, 2024. – 300 b.11. Muhiddinov M. Shaxmat. 5-tuzatilgan va to‘ldirilgan nashri. - Toshkent: “Sharq” nashriyoti, 2007. – 352 b.
17. Maxmudov A.X. va boshq. Shaxmat birinchi marotaba o‘rganuvchilar va umumta’lim maktablari uchun: o‘quv-metodik qo‘llanma. - Toshkent: Nodirabegim nashriyoti, -2021. - 96 b.
18. Turdaliyev X. va boshq. FIDE shaxmat qoidalari: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Tafakkur avlodi, -2021. – 48 b.
19. Xoliqov U.Q. Shaxmatni o‘qitish nazariyasi va amaliyoti: darslik. – Guliston. 2024. - 300 b.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Toshxo‘jayev Z. Qosimjonov R. Jahon shaxmat toji sohibi // “Yangi asr avlodi”. T.: 2013 y. - 96 b.
2. Mambetiyarov N, Erejepov I. Shaxmat alipbesi: Uslubiy qo‘llanma. Nukus - 2025. 47 b.
3. Tursunov H, Elova S. Shaxmatda ilk saboqlar: oʻquv metodik qo‘llanma - Qarshi, «Nasaf NMIU» – 2022. 36 b. 4. Qosimjonov R. Shaxмат-sehrli olam // Uslubiy ko'rsatma. 1998 202 b.
5. Xaylayev M.J Shaxmat: Ilmiy-texnika axboroti- press nashriyoti - Toshkent: 2017. - 128 b.
6. Yaqubova D.B. Shaxmatning boshlang‘ich asoslari. // Mas’ul
muharrir Ko‘palov S.U. UrDU noshirlik bo‘limi, 2021. 192 bet.
7. Maxmudov B.A. Shaxmat / /O'quv-metodik qo'llanma. “Zebo prints”, Toshkent: 2023.-100 bet.
8. Matnazarov O’.L. Yoqubova D.B Shaxmatning Boshlang‘ich Asoslari // uslubiy qo’llanma. Xorazim M’amun akademiyasi. –Xiva: 2019.-88 b.
9. Muhiddinov M. Shaxmat: Maktablarning shaxmatni endi o‘rgana boshlagan o‘quvchilari va kam malakali shaxmatchilar uchun qo‘llanma. 5-tuzatilgan va to‘ldirilgan nashr. – Toshkent: Sharq, 2007. – 20–21 b.
10. Jumanov E.M. Shaxmat nazariyasi va uslubiyati: o‘quv qo‘llanma. “O‘zkitobsavdonashriyoti” NMIU. Toshkent - 2023, 92 b.
11. Haylayev M. “Shaxmat alifbosi”, 2016 y.
12. Polgar Y. “24 soatda shaxmatni o‘rganish” (tarjima) 2017 y.
13. Авербах Ю., Бейлин М. Путешествие B шахматное королевство: Москва. “Физкултура и спорт”, 2000. -265 с.
14. Карпов А. Шахмати: Энциклопедический словар. Москва: “Совецкая энциклопедия”. 1990. 234 с.
15. Эстрия Я. Малая дебютная энциклопедия: “Физкултура и спорт” 1985, -672 с. Москва:
16. Нимцович А. Моя система: Москва: “Русский Шахматный Дом”, 2003. - 297 с.
17. Иващенко С. Учебник шахматных комбинаций: Москва. “Русский Шахматный Дом”, 2003. - 146 с.
18. Boboqulov Ch.U. Shaxmat va zamonaviy texnologiyalar yordamida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘quv ko‘nikmalarini rivojlantirish // Kasb-hunar ta’limi: ilmiy-uslubiy, amaliy, ma’rifiy jurnal. – 2025. – №6. – B. 25–30.
19. Boboqulov Ch.U. Shaxmat o‘yinidagi xatolarni tahlil qilish orqali aqliy o‘sishga erishishning kognitiv va metodologik asoslari // TISU ilmiy tadqiqotlari xabarnomasi: ilmiy-uslubiy jurnal. – 2025. – №1. – B. 141–146.
Axborot manbalari
1. https://unilibrary.uz/ - yagona elektron kutubxona axborot tizimi.
2. https://www.ziyonet.uz/ - ziyonet ta’lim portali.
3. http://library.uzdjtsu.uz/ - O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti elektron kutubxonasi.
4. http://lib.sportedu.uz/ - jismoniy tarbiya va sport bo‘yicha mutaxassislarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti elektron kutubxonasi.
5. https://sports.uz/oz/page/about - O‘zbekistonda sport yangiliklari, tahlillari va muhim voqealar haqida ma’lumot beruvchi yetakchi platforma.
6. https://www.fide.com/ - Xalqaro Shaxmat federatsiyasi sayti.
7. FIDE Online Arena – FIDE tomonidan rasmiy tashkil etilgan platforma; rasmiy Blitz va Rapid reytinglarni onlayn olish imkoniyati bor.
8. Chess.com – eng yirik onlayn platformalardan biri bo‘lib, bepul va pullik kontentni taqdim etadi; tahlil, darslar, o‘yinlar mavjud.
9. ChessKid.com – bolalar uchun xavfsiz va qulay interaktiv muhit; taktika, darslar, video materiallar mavjud.
10. Chessable.com – “spaced repetition” (takrorlash orqali yodda saqlash) metodologiyasi asosida qurilgan o‘quv platformasi; bepul va pullik kurslarni taklif etadi.
11. ChessMood – videodarslar, jonli translyatsiyalar, forum, Grandmasterlar tomonidan o‘qitish – jiddiy o‘quv platformasi.
12. LearningChess.net – interaktiv kurslar, taktik trener, bolalar va kattalar uchun mos onlayn tizim.
13. Aimchess.com – siz o‘ynagan o‘yinlar asosida shaxsiylashtirilgan tahlil va o‘quv rejimini taklif etadi.
14. Lichess.org – to‘liq bepul platforma, trening funksiyalari (taktika mashqlari, debyut bo‘yicha ma’lumot, vizual yordam, ochiq ma’ruzalar kabi) mavjud