INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA EVFEMIZM VA DISFEMIZM BIRLIKLARINING SEMANTIK-PRAGMATIK TAHLILI

Abstract

Maqolada evfemizm va disfemizm birliklarining lingvokulturologik (til–madaniyat) xususiyatlari ingliz va o‘zbek tillari kesimida qiyosiy yondashuvda tahlil qilinadi. Evfemizm ijtimoiy sezgir yoki “tabu” mavzularni muloyimroq shaklda ifodalab, muloqotdagi odob, hurmat va “yuzni saqlash” strategiyalariga xizmat qilsa, disfemizm aksincha bahoni keskinlashtirish, salbiy ekspressiya va ijtimoiy masofani kuchaytirish uchun qo‘llanadi. Ushbu oppozitsiyaning “qalqon” va “qurol” sifatida ishlashi Allan va Burridge konsepsiyasida umumlashtirilgan bo‘lib, evfemizm/disfemizmning universal va madaniy xos qatlamlarini ajratishga imkon beradi. Tadqiqot metodologiyasi definitsion tahlil (terminlarning ilmiy ta’rifi), lingvokulturologik interpretatsiya (madaniy me’yor va qadriyatlarning til birliklarida aks etishi), semantik-pragmatik tahlil (konnotatsiya, registr, kontekst), hamda chog‘ishtirma funksional moslashtirish (inglizcha birlik ↔ o‘zbekcha funksional ekvivalent) usullariga tayangan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, har ikki tilda evfemizatsiya va disfemizatsiya umumiy kognitiv resurslar (metafora, metonimiya, perifraz) orqali yuzaga kelsa-da, qaysi mavzular “nozik” hisoblanishi, qaysi diskurslarda evfemizmlar institutsionallashishi hamda disfemizmlarning qabul qilinishi milliy muloqot me’yorlari va madaniy “filtrlar” bilan farqlanadi. Evfemizm va disfemizmni “bir ro‘yxat” emas, balki madaniy nazorat ostida ishlaydigan dinamik kommunikativ strategiya sifatida ko‘rish tarjima va ta’lim amaliyotida pragmatik xatolarni kamaytiradi.