YURAK FAOLIYATINING FIZIKAVIY ASOSLARI
Keywords:
yurak faoliyati, gemodinamika, qon oqimi, Poazeyl qonuni, Bernulli qonuni, yurak chiqishi, arterial bosim, bioelektrik impulslar, EKG, yurak-qon tomir tizimi, fiziologiya, tibbiy fizika, qon aylanish, yurak mexanikasiAbstract
Mazkur ilmiy maqola “Yurak faoliyatining fizikaviy asoslari” mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lib, unda yurakning mexanik, gidrodinamik va bioelektrik faoliyati zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida kompleks tarzda tahlil etilgan. Tadqiqotda yurakning nasos sifatidagi ishlash prinsipi, qon oqimining fizik qonuniyatlari hamda yurak mushaklarining qisqarish mexanizmlari chuqur o‘rganilgan.
Maqolada yurak faoliyatining fizik asoslari Nyuton mexanikasi, Bernulli qonuni va Poazeyl qonuni kabi fundamental fizik qonunlar asosida tushuntirilgan. Qon oqimining tezligi, tomir qarshiligi va bosim o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinib, ularning yurak-qon tomir tizimidagi patologik holatlarga ta’siri ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Ayniqsa, tomir radiusining o‘zgarishi qon oqimiga keskin ta’sir ko‘rsatishi Poazeyl qonuni orqali izohlangan.
Psixofiziologik nuqtai nazardan, yurak faoliyatining bioelektrik asoslari ham tahlil qilinib, yurak mushaklarida hosil bo‘ladigan elektr impulslarning ritmik faoliyatni boshqarishdagi roli yoritilgan. Elektrokardiografiya (EKG) natijalari asosida yurakning elektr faolligi va uning diagnostik ahamiyati ko‘rsatib berilgan.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, yurak-qon tomir kasalliklari global o‘lim sabablari orasida yetakchi o‘rinni egallaydi va umumiy o‘limlarning 30–35% ini tashkil etadi. Ushbu kasalliklarning asosiy sabablari qon oqimining buzilishi, arterial bosimning o‘zgarishi va yurakning mexanik yuklamasi bilan bog‘liq. Shu sababli yurak faoliyatining fizik asoslarini o‘rganish kasalliklarni erta aniqlash va samarali davolashda muhim ahamiyatga ega.
References
1. Guyton A.C., Hall J.E.
Textbook of Medical Physiology. — 14th ed. — Philadelphia: Elsevier, 2021.
2. Ganong W.F.
Review of Medical Physiology. — 26th ed. — McGraw-Hill, 2020.
3. Berne R.M., Levy M.N.
Physiology. — Mosby, 2018.
4. Halliday D., Resnick R., Walker J.
Fundamentals of Physics. — Wiley, 2020.
5. Nichols W.W., O’Rourke M.F.
McDonald’s Blood Flow in Arteries. — CRC Press, 2019.
6. Levick J.R.
An Introduction to Cardiovascular Physiology. — Hodder Arnold, 2018.
7. World Health Organization
Cardiovascular Diseases Report. Geneva, 2023.
8. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi
Yurak-qon tomir kasalliklari bo‘yicha milliy statistik hisobotlar, Toshkent, 2022–2024.
9. European Society of Cardiology
Guidelines on cardiovascular disease prevention, 2022.
10. McArdle W.D., Katch F.I., Katch V.L.
Exercise Physiology. — Lippincott Williams & Wilkins, 2021.
11. Tortora G.J., Derrickson B.
Principles of Anatomy and Physiology. — Wiley, 2020.
12. ZiyoNET portali.
Tibbiy fizika va fiziologiya bo‘yicha o‘quv materiallari — www.ziyonet.uz
