TIRIK ORGANIZMDA ELEKTR TOKI
Keywords:
bioelektrik hodisa, membrana potensiali, harakat potensiali, ion kanallari, Na+/K+-ATFaza, nerv impulsi, yurak o‘tkazuvchi tizimi, EKG, EEG, EMG, elektrostimulyatsiya, bioelektrik tibbiyot.Abstract
Tirik organizmda elektr toki masalasi zamonaviy fiziologiya, biofizika va klinik tibbiyotning markaziy yo‘nalishlaridan biridir. Organizmda kuzatiladigan elektr hodisalar tashqi manbadan berilgan oddiy tok emas, balki ionlar gradienti, membrana potensiali, harakat potensiali va to‘qimalar o‘tkazuvchanligi asosida shakllanuvchi murakkab bioelektrik tizimdir. Hujayra membranasining ikki tomonida ionlar notekis taqsimlanishi, ayniqsa natriy, kaliy, kalsiy va xlor ionlari balansining boshqarilishi hujayra funksiyasining elektr asosini yaratadi. Nerv tizimi, yurak, skelet mushaklari va bezlar faoliyatida elektr signal uzatilishi asosiy boshqaruv mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Shu bois EKG, EEG, EMG kabi usullar klinik amaliyotda keng qo‘llanadi. So‘nggi yillarda bioelektrik hodisalarning davolashdagi imkoniyatlari ham kengaydi. Kardiostimulyatorlar, vagus nervi stimulyatsiyasi, spinal kord stimulyatsiyasi va yara bitishini tezlashtiruvchi elektr stimulyatsiya texnologiyalari bunga misoldir. Maqolada tirik organizmda elektr toki tushunchasining mazmuni, tarkibiy unsurlari, shakllanish omillari, amaliy qo‘llanishi, mavjud muammolari va rivojlantirish istiqbollari izchil tahlil qilinadi. Material OAKda qo‘llanadigan ilmiy maqola tuzilishiga mos ravishda tayyorlandi, chunki O‘zbekiston Oliy attestatsiya komissiyasi doktorlik tadqiqotlarining asosiy natijalarini tavsiya etilgan ilmiy nashrlarda e’lon qilish tizimini me’yoriy jihatdan belgilagan.
References
1. Bazarbayev M.I. va boshq. Biofizika: darslik. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018.
2. Bazarbayev M.I., Mullajonov I., Saidnazarova I.Sh., Abdujabborova U.M., Sobirjonov A.Z. Tibbiy elektronika: darslik. – Toshkent: TTA nashriyot va muxarririyat bo‘limi, 2019.
3. Bazarbayev M.I., Radjabova G.G‘., Bekmurodova G.A., Fayziyeva N.A., Norbutaeva M.Q. Umumiy va tibbiy radiobiologiya: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 2019.
4. Bazarbayev M.I., Ermetov E.Ya., Abduraxmonov S.A., Abdurazzoqov J.T., Esanov Sh.Sh., Mahkamov F.V. Biologik va tibbiy tizimlarni boshqarish fanidan amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlari. I-qism: o‘quv qo‘llanma. – Toshkent, 2025. – 155 b.
5. Gadaev A.G., Rozikov A.A., Raximova M.E. Amaliy elektrokardiografiya. – Toshkent: Turon zamin ziyo, 2016.
6. Gadaev A.G. Ichki kasalliklar: darslik. – Toshkent: Turon Zamin Ziyo, 2021.
7. Gadaev A.G., Karimov M.Sh. Ichki kasalliklar propedevtikasi. – Toshkent, 2018.
8. Kurbanov R.D. Klinik kardiologiya. – Toshkent, 2010.
9. Kurbanov R.D., Abdullaev T.A. Dilatatsionnaya kardiomiopatiya. – Toshkent, 2013.
10. Azimov B.R., Ahmadaliyev B.B.o‘. EEG va EKG signal ma’lumotlarini interpolatsion splaynlar yordamida raqamli qayta ishlash // ilmiy maqola. – Toshkent, 2025.
11. Kurbonova Z.Ch., Yuldasheva N.B., Zokirova N.B. Fastokin pestisidini oshqozonga ta’sirini o‘rganish // Biofizika va biokimyo muammolari. – Toshkent, 2021. – B. 26–27.
12. Kurbonova Z.Ch., Zokirova N.B., Ostanaqulov Sh.F. Fastokin pestisidini jigarga ta’sirini o‘rganish // Biofizika va biokimyo muammolari. – Toshkent, 2021. – B. 19–20.
13. Babajanov A.S., Kurbonova Z.Ch., Xodjaniyazova D.M., Tursunov F.O‘., Tilovbekova Sh.D. Qandli diabet va COVID-19 bilan kasallangan bemorlarda glikemiya va glyukozuriya tahlili // Biofizika va biokimyo muammolari. – 2021. – № 1.
