(untitled) ("XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TAʼLIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR" nomli respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi, 2026)
Radioaktivlik — ayrim atom yadrolarining o‘z-o‘zidan parchalanib, atrof-muhitga ionlashtiruvchi nurlanish chiqarish xususiyatidir. Bunday nurlanish alfa, beta, gamma nurlari, rentgen nurlari va neytron oqimlari ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Radioaktivlik tabiiy va sun’iy manbalardan kelib chiqadi. Tabiiy manbalarga kosmik nurlar, yer qobig‘idagi uran, toriy, radon gazi va ayrim oziq-ovqat hamda suv tarkibidagi radionuklidlar kiradi. Sun’iy manbalarga esa tibbiy rentgen tekshiruvlari, kompyuter tomografiyasi, radioterapiya, atom energetikasi, sanoat radiografiyasi va radioaktiv moddalar bilan ishlash jarayonlari kiradi. Radioaktiv nurlanish inson organizmiga ikki xil yo‘l bilan ta’sir qilishi mumkin: tashqi nurlanish va ichki nurlanish. Tashqi nurlanishda radioaktiv manba organizmdan tashqarida bo‘ladi va nurlar tana to‘qimalariga tashqaridan kiradi. Ichki nurlanishda esa radioaktiv modda nafas yo‘llari, ovqat hazm qilish tizimi, teri yoki yara orqali organizmga kiradi va ichkaridan nurlanish beradi. Ichki nurlanish ayrim hollarda xavfliroq bo‘lishi mumkin, chunki radionuklidlar ma’lum a’zolarda to‘planib, uzoq vaqt davomida hujayralarga zarar yetkazadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, ionlashtiruvchi nurlanish yuqori dozada teri kuyishi va o‘tkir nurlanish sindromiga olib kelishi mumkin, past dozadagi ta’sir esa uzoq muddatda saraton xavfini oshirishi mumkin. Shu sababli radiatsiya tibbiyot, sanoat va ilm-fan uchun foydali vosita bo‘lsa-da, undan xavfsizlik qoidalariga rioya qilgan holda foydalanish zarur.